Một ngân hàng khác, một blockchain khác, một lời hứa khác về việc 'cách mạng hóa' thanh toán xuyên biên giới. KB Kookmin Bank vừa công bố kế hoạch ra mắt dịch vụ này vào tháng tới. Nếu bạn chỉ lướt qua tiêu đề, bạn sẽ thấy một câu chuyện quen thuộc về sự đổi mới và hiệu quả. Nhưng nếu bạn đã dành nhiều năm nhìn vào các lớp giao thức, từ các block explorer cho đến sổ lệnh tập trung, bạn sẽ thấy một câu chuyện hoàn toàn khác. Một câu chuyện về sự kiểm soát, về những đoạn mã được giấu kín, và về cái giá phải trả cho sự 'tiện lợi' do các tổ chức tài chính lớn nhất thế giới mang lại.
Chúng ta đang sống trong một thị trường tăng trưởng nơi FOMO che mờ mọi lỗ hổng kỹ thuật. Các dự án huy động hàng trăm triệu USD với những lời hứa về DeFi được khuếch đại gấp bội. Và giữa sự phấn khích đó, một thông báo từ KB Bank dễ dàng bị bỏ qua như một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh toàn cảnh 'ngân hàng chấp nhận crypto'. Nhưng đây chính là lúc chúng ta cần nhìn xuyên qua lớp sơn marketing bằng con mắt của một auditor code. Bởi vì, dựa trên kinh nghiệm tư vấn cho các tổ chức tài chính tại Buenos Aires, tôi biết rằng 'đổi mới' trong thế giới ngân hàng thường có nghĩa là 'kiểm soát tốt hơn', chứ không phải là 'trao quyền nhiều hơn'.
Hãy cùng tôi phân tích. Bề nổi của tảng băng rất đẹp: KB Bank, một trong những ngân hàng lớn nhất Hàn Quốc, sử dụng blockchain để thực hiện thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn, rẻ hơn và minh bạch hơn so với mạng lưới SWIFT cổ điển. Điều này nghe có vẻ giống như một giấc mơ về một thế giới tài chính không biên giới. Nhưng hãy tự hỏi: blockchain nào? Ai vận hành các node? Ai có quyền đọc và ghi dữ liệu?
Câu trả lời, gần như chắc chắn, là một permissioned blockchain - một mạng lưới được phép. Có thể là Hyperledger Fabric, Enterprise Ethereum, hoặc một nhánh riêng của Klaytn. Và đó là nơi câu chuyện bắt đầu thay đổi. Trong một mạng lưới permissioned, các node xác thực không phải do những người đam mê crypto trên khắp thế giới vận hành, mà là do KB Bank và các đối tác của họ kiểm soát. Tính 'phi tập trung' ở đây là một khái niệm tương đối. Nó giống như việc bạn có một cuộc họp hội đồng quản trị với sự tham gia của nhiều người, nhưng tất cả đều là thành viên trong cùng một tập đoàn.
Về mặt kỹ thuật, mô hình này giải quyết vấn đề về quyền riêng tư và tuân thủ. Các ngân hàng có thể kiểm soát ai tham gia mạng lưới, đảm bảo mọi giao dịch đều tuân thủ KYC/AML. Nhưng nó cũng tạo ra một điểm nghẽn trung tâm. Hãy tưởng tượng: nếu KB Bank quyết định nâng cấp giao thức, hoặc tệ hơn, nếu một lỗi trong hợp đồng thông minh cho phép một node 'đặc quyền' rút cạn quỹ, điều gì sẽ xảy ra? Không có cộng đồng nào để fork, không có cơ chế đồng thuận phi tập trung nào để bảo vệ người dùng. Bạn hoàn toàn phụ thuộc vào sự liêm chính và năng lực của một vài thực thể.
Kiến trúc này, về mặt kỹ thuật, là một single sequencer được ngụy trang dưới dạng một mạng lưới phân tán. Mọi giao dịch đều phải đi qua một trình tự hóa trung tâm (do KB Bank kiểm soát hoặc ủy quyền) trước khi được thêm vào block. Điều này mang lại hiệu suất cao và chi phí thấp, nhưng nó phá vỡ lời hứa cốt lõi của blockchain: sự không cần tin tưởng (trustlessness). Bạn vẫn phải tin tưởng KB Bank. Và đó là một loại niềm tin mà chúng ta đã thấy sụp đổ nhiều lần trong lịch sử tài chính.
Hãy nhìn vào dòng tiền. Dịch vụ này hứa hẹn sẽ giảm chi phí chuyển tiền cho người lao động nhập cư gửi tiền về nhà. Đó là một mục tiêu cao cả. Nhưng ai là người hưởng lợi lớn nhất? Chính là KB Bank. Khi họ cắt giảm chi phí vận hành so với SWIFT, họ có thể giảm phí cho khách hàng một chút, nhưng phần lớn lợi nhuận sẽ chảy vào túi các cổ đông. Đây không phải là một sự 'cách mạng hóa' cho người dùng; đó là một sự 'tối ưu hóa' cho ngân hàng. Nó giống như việc thay thế một chiếc xe ngựa cũ kỹ bằng một chiếc xe hơi sang trọng, nhưng vẫn là bạn là người phải trả tiền xăng và lái xe cho ông chủ.
Sự thật phản trực giác ở đây là: 'Blockchain làm cho ngân hàng mạnh mẽ hơn, chứ không phải người dùng tự do hơn.'
Tôi đã thấy điều này rất nhiều lần. Khi tôi tư vấn cho Banco Macro ở Argentina để xây dựng chương trình đào tạo blockchain cho 200 nhân viên của họ, trọng tâm của họ không phải là 'làm thế nào để trao quyền cho người dùng', mà là 'làm thế nào để kiểm soát rủi ro tốt hơn và cắt giảm chi phí'. Họ muốn hiểu công nghệ này để không bị bỏ lại phía sau, nhưng họ không có ý định từ bỏ quyền kiểm soát. Điều tương tự cũng đúng với KB Bank.
Đây là một phép thử quan trọng. Nếu KB Bank thực sự muốn tạo ra sự thay đổi mang tính hệ thống, họ sẽ công bố mã nguồn của giao thức, mời các auditor bên ngoài kiểm tra, và cho phép bất kỳ ai cũng có thể vận hành một node xác thực. Họ sẽ hướng tới một mô hình lai, nơi một phần thanh khoản được neo vào một blockchain công khai như Ethereum, sử dụng bằng chứng gian lận (fraud proofs) để đảm bảo tính chính xác của các giao dịch ngoài chuỗi. Nhưng họ sẽ không làm điều đó. Bởi vì một mạng lưới thực sự phi tập trung sẽ làm suy yếu vị thế độc quyền của họ.
Cộng đồng crypto thường vỗ tay mỗi khi một ngân hàng 'chấp nhận' blockchain. Nhưng tôi nhìn thấy một nguy cơ tiềm ẩn. Các ngân hàng đang sử dụng công nghệ này để củng cố các bức tường của pháo đài của họ, thay vì phá bỏ chúng. Họ đang tạo ra những 'khu vườn có tường bao' (walled gardens) kỹ thuật số, nơi người dùng được hưởng một số tiện ích của blockchain, nhưng đánh đổi bằng sự tự do và quyền tự chủ. Và cộng đồng, trong cơn phấn khích của thị trường tăng, đang ngơ ngác tán thưởng.
Liệu KB Bank có thể thành công? Có. Dịch vụ này sẽ hoạt động, nó sẽ nhanh hơn SWIFT, và nó có thể sẽ rẻ hơn một chút. Nhưng thành công của nó sẽ được đo bằng số lượng người dùng và lợi nhuận, chứ không phải bằng mức độ phi tập trung hay sự trao quyền. Và đó chính là vấn đề.
Chúng ta đang chứng kiến một sự chuyển đổi kỳ lạ: 'Permissioned blockchain' đang trở thành 'Blockchain của các ông chủ', nơi công nghệ sổ cái phân tán được sử dụng để tập trung hóa quyền lực một cách tinh vi hơn. Đây không phải là tương lai mà tôi và những người trong nhóm học tập Ethereum Buenos Aires năm 2017 đã mơ ước. Đó là một sự đầu hàng có kỹ thuật.
Vì vậy, lần tới khi bạn đọc về một ngân hàng lớn ra mắt dịch vụ blockchain, đừng hỏi 'Nó có nhanh hơn không?' hay 'Nó có rẻ hơn không?'. Hãy hỏi câu hỏi thực sự quan trọng: Ai nắm giữ chìa khóa?